ЖЭТЖ

Жаппай электрондық төлемдер жүйесі (ЖЭТЖ) — Қазақстан Республикасының төлем жүйесі, оның қатысушылары арасында төлемдерді және (немесе) ақша аударымдарын жүзеге асыруға және пайдаланушыларға шағын сомаларға жылдам, арзан, кепілдендірілген төлемдер негізінде түрлі сервистердің төлем қызметтерін құру және ұсыну мүмкіндігін қамтамасыз етуге арналған.

ЖЭТЖ 2011 жылы Ұлттық Банктің жүйеге қатысушы клиенттердің кепілдік берілген мерзімді төлемдерін ең төменгі қаржылық шығындармен қамтамасыз ету жөніндегі тапсырмасына сәйкес құрылды. ЖЭТЖ оның қатысушыларының жоспарлы банкаралық есеп айырысуларына әсер етпей, шағын сомаларға мерзімді төлемдер жүргізуді қамтамасыз етеді.

ЖЭТЖ төлем жүйесі нақты уақыт режимінде (БААЖ-дағы сияқты) төлемдер мен ақша аударымдарын кепілдендірілген жүргізу және операциялық күннің қорытындылары бойынша қатысушылардың таза позицияларын есептей отырып, көпжақты клиринг тетіктерін (БААЖ-дағы сияқты) қамтиды. ЖЭТЖ-ге клиринг нәтижелері бойынша ақша аудару әрбір қатысушының таза позициясына сәйкес БААЖ арқылы жүзеге асырылады. Төлем жүйесіне қатысушылардың клиенттері үшін төлемдер нақты уақыт режимінде орындалады, ал төлем жүйесіне қатысушылар үшін түпкілікті есеп айырысу күніне бір рет жүргізіледі.

ЖЭТЖ Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің төлем жүйелерінің тізіліміне өзге төлем жүйелері ретінде енгізілген. Төлем жүйесінің операторы «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Ұлттық төлем корпорациясы» АҚ (ҰТК) болып табылады.

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі Басқармасының 2016 жылғы 31 тамыздағы №209 қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі мен банктер, сондай-ақ банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйымдар арасында корреспонденттік қатынастар орнату қағидаларында белгіленген тәртіппен Ұлттық Банкте ашылған теңгемен қатысушының корреспонденттік шотының болуы ЖЭТЖ-да қатысушы мәртебесін алу үшін шарт болып табылады. Қатысушының кепілдік міндеттемесінің болуы және Ұлттық Банкпен «овердрафт» күндізгі қарыз беру туралы шарт жасасуы қосымша шарт болып табылады.

Төлем жүйесінің қызметі «Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Ұлттық төлем корпорациясы» АҚ Басқармасының 03.10.2024 жылғы «Жаппай электрондық төлемдер жүйесінің жұмыс істеу қағидаларын бекіту туралы» шешімімен реттеледі.

ЖЭТЖ негізгі ерекшеліктері

Ақша жіберуші Банк (А Банкі) ЖЭТЖ ақша аудару туралы pacs.008/pacs.009  хабарламаларын жібереді.

Ақша аударылған жағдайда ЖЭТЖ ақша жөнелтушінің банкін (А Банкі) camt.054 (Debit) хабарламасымен және Бенефициар банкі (В Банкі) camt.054 (Credit) хабарламасымен ақша аудару туралы хабардар етеді.

Рacs.008/ pacs.009  хабарламасында қате анықталған кезде ЖЭТЖ  бұл туралы ақша жөнелтушінің банкін (А Банкі) pacs.002 хабарламасымен (RJCT мәртебесі) қате коды мен сипаттамасын көрсете отырып, хабардар етеді.

ЖЭТЖ бенефициардың банкіне (В Банкі) төлем мәліметтері бар pacs.008/ pacs.009 хабарламаларын жібереді.

Ақша жөнелтушінің банкі (А Банкі) pacs.008 хабарламасын алған кезде ақшаны жөнелтушінің шотынан есептен шығарады, ал Бенефициар банкі (Б Банкі) ақшаны алушының шотына аударады.

• Мақсаты: шұғыл, жылдам электрондық төлемдердің аз мөлшерде орындалуын қамтамасыз ету
• Функционалдылық: клиринг қорытындылары бойынша таза позицияларды одан әрі есептей отырып, нақты уақыт режимінде төлемдер мен ақша аударымдарын жүргізу
• Жұмыс режимі: 24/7 режимінде жұмыс істеу: төлем хабарламаларын қабылдау және өңдеу үздіксіз жүзеге асырылады
• Қайтарып алу, бұғаттау және төлемдердің басымдылығын өзгерту: жоқ
• Төлемдердің түпкілікті және қайтарылмайтындығы: орындауға қабылданғаннан кейін
• Төлемдерді ішінара өңдеу: жиынтық төлем хабарламасының (тізілімдік емес) бір немесе бірнеше салынған құжаттарын өңдеу. Тек қате салынған құжатты қайтару (бүкіл хабарлама пакеті емес)
• Шектеу: бір төлем құжатының (бір жиынтық төлем хабарламасының) ең жоғары сомасы 500 000 теңгеден аспауы тиіс
• Төлемдердің кепілдігі: кепілдік міндеттеменің міндетті болуы және «овердрафт» күндізгі қарызын беру мүмкіндігі
• Тәуекелдерді басқару: қатысушыға дебеттік шектеу жүйесінде — Ұлттық Банктің шешіміне сәйкес қатысушының дебеттік таза позициясының ең жоғары рұқсат етілген мәнін орнату

ЖЭТЖ операциялық күн:

• 18:30 – ағымдағы операциялық күнді автоматты түрде жабу, жаңа операциялық күнді автоматты түрде ашу;
• 18:30 – 19:00 – БААЖ-дағы ЖЭТЖ қатысушыларының таза позицияларын есептеу,

– БААЖ-дағы таза позицияларды есептеуді аяқтау нәтижелері бойынша қатысушыларға түпкілікті үзінді көшірмелерді қалыптастыру және беру. Демалыс немесе мереке күндері соңғы үзінді көшірмелерді қалыптастыру және беру демалыс немесе мереке күндерінен кейінгі бірінші жұмыс күні орындалады.

• ағымдағы күннің 18:30 – келесі күннің 18:30 – ЖЭТЖ қатысушыларының төлем және ақпараттық хабарламаларын қабылдау және өңдеу.

Бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті органды қоспағанда, дебеттік таза позициясы бар жүйеге қатысушының төлем қабілетсіздігін реттеу үшін өтімділік тәуекелін, кредиттік және жүйелік тәуекелдерді басқару мақсатында Ұлттық Банк қатысушыға «овердрафт» күндізгі қарыз беру туралы шарт негізінде «овердрафт» күндізгі қарыз беру рәсімін жүзеге асырады. Қатысушының дебеттік таза позициясының рұқсат етілген ең жоғары мәнін Ұлттық Банк айқындайды.

БААЖ-да қатысушының позициясына ақша болмаған не жеткіліксіз болған кезде, ЖЭТЖ клирингінің нәтижелері бойынша ақша аудару Ұлттық Банк қатысушыға өтімділік бергеннен кейін жүзеге асырылады. Өтімділікті Ұлттық Банк бірінші кезекте кепілдік міндеттемесі негізінде бұғатталған ақша есебінен береді. Олар жеткіліксіз болған жағдайда өтімділік қатысушыға «овердрафт» күндізгі заемы есебінен «овердрафт» күндізгі заемын беру туралы шарт негізінде (бюджетті атқару жөніндегі уәкілетті органды қоспағанда) беріледі.

Клиринг нәтижелері бойынша аударымдар қатысушылардың дебеттік және кредиттік позицияларын ескере отырып, ақша аударымдарының банкаралық жүйесі арқылы орындалады, ал есеп айырысулар аяқталғаннан кейін жүйенің позициясындағы қалдық нөлге тең болады.

Ағымдағы операциялық күн автоматты түрде жабылғаннан кейін төлем хабарламалары жаңа операциялық күнмен жүйеге қабылданады.

Таза позицияларды есептегеннен кейін қатысушыларға жүйеде өңделген қатысушының төлем хабарламалары туралы, жүйеде қатысушының таза позициясы туралы ақпаратты қамтитын түпкілікті үзінді көшірме жіберіледі

ЖЭТЖ-де төлем хабарламасын логикалық-форматты бақылау жүзеге асырылды:

• хабарлама құрылымының ISO 20022 форматтарына сәйкестігі
• электрондық цифрлық қолтаңбаның дұрыстығы
• сілтемелер хабарламалар мен транзакциялардың бірегейлігі
• жөнелтуші банктің және алушы банктің БСК дұрыстығын анықтау
• жөнелтуші мен алушы шотының бақылау разрядының дұрыстығын анықтау
• валюталау күніне сәйкестік шарты
• жөнелтушінің жөнелтуге және алушының төлемдерді қабылдауына құқықтың болуы
• міндетті өзге де деректемелердің болуы (ЖСН/БСН, КНП, бейрезидент  бойынша резиденттік елі және т. б.)

Бақылау шарттары орындалмаған жағдайда, төлем жөнелтушіге қате туралы ақпараттық хабарлама жасай отырып, төлем қабылданбайды, онда қатенің коды мен атауы көрсетіледі.

Хабарлама форматтары:  MT-ден  MX-ге дейін (ISO 20022)

МТ форматтарында қаржылық ақпаратты беру белгілі бір ақпаратты қосуға мүмкіндік беретін тиісті өрістер арқылы жүзеге асырылды, олардың мөлшері белгіленген таңбалар санымен шектелді. МТ форматтары икемді болмады және қосымша ақпарат беру үшін төлем жүйелерін де, оның қатысушыларының ақпараттық жүйелерін де жетілдіру қажет болды. МХ форматындағы төлем хабарламалары енді төлем ағындарының ашықтығын және оның барлық қатысушыларының, соның ішінде ISO 20022 стандартының (нақты төлеуші, түпкілікті бенефициар) әдіснамасына сәйкес жаңа қатысушылардың дәл сәйкестендірілуін қамтамасыз ете отырып, қосымша ақпаратты қосуға және беруге мүмкіндік береді.

ЖЭТЖ-дегі хабарламалардың негізгі форматтарының МТ және МХ сәйкестік кестесі:

Төлем хабарламасын өңдеу шарттары:

1) аутентификациядан өту;

2) ақпараттың тұтастығын, құрылымын және деректемелердің мәндерін бақылаудан өту;

3) операциялық күн күнінің төлем хабарламасында көрсетілген төлем күніне сәйкестігі;

4) төлем хабарламасының сомасы бір төлем хабарламасының (жиынтық төлем хабарламасының) ең жоғары сомасынан аспайды

5) Ақша жөнелтуші — қатысушының және бенефициар — қатысушының жүйеге қатысушы мәртебесінің болуы;

6) Қатысушының дебеттік таза позициясының рұқсат етілген ең жоғары мәнінен аспауы